Co to są fascykulacje i czy należy się ich obawiać?

Fascykulacje to inaczej szybkie mimowolne skurcze włókien mięśniowych, które mogą być widoczne gołym okiem jako skurcz części mięśnia. Najczęściej nie powodują one ruchu w stawie. Osoby odczuwające fascykulacje opisują je jako wrażenie „chodzenia robaków pod skórą”.

Fascykulacje powstają na skutek spontanicznego wyładowania dolnej części drogi ruchowej czyli tzw. jednostki ruchowej.

Jednostka ruchowa to komórka nerwowa, która zlokalizowana jest w pniu mózgu i rdzeniu kręgowym. Jej wypustki dochodzą do włókien mięśniowych i tworzą z nimi połączenia. Po otrzymaniu pobudzenia z kory mózgu komórka ta przewodzi impulsy nerwowe do włókien mięśniowych, które zaczynają się kurczyć. Grupa jednostek ruchowych tworzy dolną część drogi ruchowej odpowiedzialną za skurcz wszystkich włókien mięśniowych czyli mięśnia. Komórki zlokalizowane w pniu mózgu odpowiadają za aktywację mięśni twarzy, gardła i szyi. Z kolei komórki zlokalizowane w rdzeniu kręgowym opowiadają za ruch mięśni kończyn górnych i dolnych oraz tułowia.

Jednostka ruchowa to komórka nerwowa, która zlokalizowana jest w pniu mózgu i rdzeniu kręgowym. Jej wypustki dochodzą do włókien mięśniowych i tworzą z nimi połączenia. Po otrzymaniu pobudzenia z kory mózgu komórka ta przewodzi impulsy nerwowe do włókien mięśniowych, które zaczynają się kurczyć. Grupa jednostek ruchowych tworzy dolną część drogi ruchowej odpowiedzialną za skurcz wszystkich włókien mięśniowych czyli mięśnia. Komórki zlokalizowane w pniu mózgu odpowiadają za aktywację mięśni twarzy, gardła i szyi. Z kolei komórki zlokalizowane w rdzeniu kręgowym opowiadają za ruch mięśni kończyn górnych i dolnych oraz tułowia.

 

Fascykulacje mogą być generowane na każdym poziomie jednostki ruchowej. Ich pojawienie się wynika z nadpobudliwości komórki nerwowej. Drugą przyczyną ich występowania jest tworzenie się pomiędzy końcowymi rozgałęzieniami wypustek sąsiadujących komórek nerwowych nieprawidłowych i niestabilnych połączeń nerwowych. Do badania fascykulacji używa się elektromiografii (EMG). W badaniu EMG oceniany jest tzw. potencjał fascykulacji. Jest to nieprawidłowe wyładowanie jednostki ruchowej lub jej części, które możemy rejestrować elektrodą igłową wprowadzoną do rozluźnionego mięśnia. Przedstawione w załączeniu wychylenia linii izoelektrycznej w rozluźnionym mięśniu to właśnie potencjały fascykulacji.

Fascykulacje mogą wystąpić zarówno u osób zdrowych jak i u osób z uszkodzeniem układu nerwowego, a dokładnie tzw. dolnej części drogi ruchowej. Szacuje się, że 70% populacji przynajmniej raz w życiu odczuwa fascykulacje. 25% doświadcza ich przynajmniej raz w miesiącu, a u 1% populacji występują nawet codziennie. Fascykulacje u osób zdrowych występują sporadycznie. Najczęściej są prowokowane przez nadmierny wysiłek fizyczny, kawę, papierosy czy stres i lęk. Lokalizują się głównie w mięśniach łydek.

potencjal-fascykulacji

Potencjał fascykulacji czyli nieprawidłowe wyładowanie jednostki ruchowej lub jej części. Możena je rejestrować elektrodą igłową wprowadzoną do rozluźnionego mięśnia. Wykres przedstawia wychylenia linii izoelektrycznej w rozluźnionym mięśniu.

U niektórych osób fascykulacje występują codziennie lub prawie codziennie. W tym przypadku mówimy o tzw. zespole łagodnych fascykulacji. W zespole tym dodatkowo mogą pojawiać się kurcze mięśni oraz zaburzenia czucia w obrębie kończyn.  W zespole łagodnych fascykulacji nigdy nie dochodzi do osłabienia ani zaniku mięśni. Właśnie z tego powodu określa się go łagodnym.

Fascykulacje mogą być jednak pierwszym objawem choroby. Definiujemy je wtedy jako złośliwe fascykulacje, ponieważ wynikają z uszkodzenia układu nerwowego.  Fascykulacjom takim towarzyszą nieprawidłowości w badaniu neurologicznym oraz w badaniu EMG. Występują one w tych chorobach, w których uszkodzona jest dolna część drogi ruchowej, np. w stwardnieniu bocznym zanikowym (SLA), rdzeniowym zaniku mięśni (SMA), rdzeniowo-opuszkowym zaniku mięśni (chorobie Kennedy’ego). Fascykulacje występują u chorych z polineuropatiami, zarówno tymi nabytymi jak i uwarunkowanymi genetycznie. Fascykulacje spotyka się także w chorobach metabolicznych takich jak nadczynność tarczycy lub w chorobach zakaźnych (np. HIV lub kiła). Fascykulacje mogą być również wywoływane przez niektóre leki.

Zadaniem neurologa jest rozstrzygnięcie czy fascykulacje mają charakter łagodny czy złośliwy.

Fascykulacje występujące u osób zdrowych oraz w zespole łagodnych fascykulacji to tzw. łagodne fascykulacje. Warunkiem  rozpoznania łagodnych fascykulacji jest prawidłowy wynik badania neurologicznego oraz badania EMG.  U osób z łagodnymi fascykulacjami nigdy nie występuje osłabienie siły mięśniowej ani zanik mięśni. W badaniu EMG z kolei rejestruje się jedynie opisane powyżej potencjały fascykulacji. Fascykulacje złośliwe to inaczej fascykulacje występujące u osób z uszkodzeniem układu nerwowego. Wynik badania neurologicznego i/lub badania EMG u osób ze złośliwymi fascykulacjami zawsze jest nieprawidłowy.

W związku z tym, że fascykulacje występują bardzo często nie należy się ich bać, ale nie powinno się ich ignorować. Jeżeli fascykulacje występują sporadycznie i zlokalizowane są w mięśniach łydek, pojawiają się po dużym wysiłku fizycznym, po spożyciu kawy lub paleniu tytoniu, a także w stresie to najpewniej mamy do czynienia z łagodnymi fascykulacjami.

Do neurologa należy udać się jeżeli fascykulacje występują codziennie i są uciążliwe.  Neurolog oceni czy istnieje potrzeba pogłębiania diagnostyki i ewentualnie zleci odpowiednie badania. Taka diagnostyka będzie konieczna jeśli fascykulacjom towarzyszy osłabienie siły mięśniowej lub zanik mięśni. Odpowiednio prowadzone leczenie farmakologiczne pomoże także zmniejszyć nasilenie fascykulacji.

Opracowała:
Dr n. med. Agnieszka Kułaga – specjalista neurolog